Czy można widzieć mniej, gdy się boimy?
Popularne powiedzenie – “strach ma wielkie oczy” sugeruje, że strach wyostrza zmysły.
W rzeczywistości dzieje się odwrotnie – strach osłabia analizę wzrokową i modyfikuje sposób, w jaki mózg przetwarza to, co widzimy.
To nie oczy widzą mniej, ale mózg zmienia priorytety: z obserwacji i uczenia się przełącza się na tryb przetrwania.
Co pokazują badania?
1. Tunelowe widzenie i selektywna uwaga
W sytuacji zagrożenia aktywuje się ciało migdałowate, które przekierowuje uwagę na bodźce centralne i emocjonalnie istotne, ograniczając analizę peryferyjną.
Mózg skupia się na tym, co może stanowić zagrożenie, a nie na pełnym obrazie otoczenia (Pessoa et al., 2010; Van Steenbergen et al., 2011).
Dodatkowo w stanie lęku neutralne bodźce są częściej interpretowane jako zagrażające – mózg zaczyna „widzieć emocjami” a nie faktami (LeDoux, 2014).
2. Hamowanie kory wzrokowej (V1–V5)
Badania fMRI pokazują, że emocje – zwłaszcza strach – tłumią aktywność kory wzrokowej, odpowiedzialnej za przetwarzanie szczegółów obrazu. W efekcie elementy wizualne stają się mniej wyraźne i trudniejsze do rozpoznania (Wendt et al., 2017; Shao et al., 2020).
3. Zaburzenia ruchów oczu i akomodacji
Badania okulomotoryczne potwierdzają, że stres i lęk obniżają precyzję ruchów oczu oraz regulację akomodacji.
Podwyższone napięcie emocjonalne aktywuje układ limbiczny i oś HPA, co wpływa na struktury kontrolujące mięśnie rzęskowe i okoruchowe (Sheppard & Wolffsohn, 2018; Di Stasi et al., 2013; Chen et al., 2014)
W efekcie obserwuje się:
➡️ zwiększone napięcie akomodacyjne i konwergencyjne – przemijające zamglenie, trudność w utrzymaniu ostrości, szybsze zmęczenie oczu;
➡️ niestabilność fiksacji i dezorganizację sakkad – ruchy oczu stają bardziej chaotyczne i mniej płynne, co obniża tempo pobierania informacji, np. podczas czytania;
➡️ zaburzenie ruchów śledzących – nasilają się drobne ruchy kompensacyjne zamiast płynnego podążania za obiektem, utrudniające obserwację np. tekstu na tablicy czy piłki w ruchu.
👉 stres w znaczący sposób nasila wspomniane problemy u dzieci neuronietypowych. Dzieci z dysleksją, ADHD czesto mówią, że znikają im litery, nie zauważyły czegoś podczas testu.
Mechanizm neurofizjologiczny
Aktywacja układu limbicznego hamuje działanie struktur mostowo – śródmózgowiowych, które koordynują ruchy sakkadowe i akomodację (m.in. jądro przyśrodkowe pęczka podłużnego, jądro Westphala).
Równocześnie wzrasta aktywność osi HPA, co zwiększa poziom kortyzolu i adrenaliny — neuroprzekaźników wpływających między innymi na motorykę gałek ocznych (Sheppard & Wolffsohn, 2018; Di Stasi et al., 2013; Chen et al., 2014).
Jak odróżnić stres wzrokowy od prawdziwego zaburzenia widzenia?
👉 W sytuacjach stresu dziecko może czasowo doświadczać objawów, które naśladują zaburzenia wzrokowe, takich jak gubienie miejsca w tekście, zamglenie widzenia, trudność w śledzeniu lub utrzymaniu spojrzenia.
Są to jednak zjawiska funkcjonalne i odwracalne – wynikają z przeciążenia układu limbiczno – wzrokowego, a nie z trwałej dysfunkcji oka czy dróg wzrokowych.
Po ustąpieniu stresu objawy zwykle zanikają.
👉 Z kolei rzeczywiste zaburzenia widzenia (np. dysfunkcja konwergencji, zaburzenia akomodacji czy sakkad) występują niezależnie od emocji, chociaż stres może je nasilać❗️wpływając na koordynację, czas reakcji i zwiększając zmęczenie wzroku.
👉 Dlatego obserwując dziecko, warto zwrócić uwagę:
➡️ Czy objawy pojawiają się tylko w sytuacjach emocjonalnego napięcia, czy również w spokojnych warunkach?
➡️ Czy poprawiają się po krótkiej przerwie, rozluźnieniu, oddechu – czy utrzymują się mimo odpoczynku?
➡️ Czy dotyczą różnych kontekstów (czytanie, zabawa, kontakt wzrokowy), czy tylko jednej sytuacji (np. test, presja czasu)?
Jeśli trudności występują również w warunkach neutralnych emocjonalnie, mogą wskazywać na prawdziwe zaburzenie funkcji wzrokowych, wymagające badania ortoptycznego, okulistycznego czy optometrycznego.
Natomiast jeśli pojawią się głównie w stresie i ustępują po jego redukcji, można mówić o reakcji wzrokowo-emocjonalnej, a wsparcie powinno obejmować regulację emocji, wypracowania z dzieckiem strategii radzenia sobie ze stresem, pracę nad środowiskiem, w którym nasilają się objawy stresowe.
Pamiętaj❗️
Im większy poziom stresu, tym mniej stabilne stają się parametry okulomotoryczne i percepcyjne.
Dziecko nie widzi tylko oczami
Widzenie to nie tylko sprawne oczy.
To sposób, w jaki mózg, emocje i doświadczenia współpracują, by zrozumieć świat.
👉 Kiedy dziecko się boi😨czuje presję, brak akceptacji, w konsekwencji jego mózg przełącza się na tryb przetrwania.
Taki stan aktywują ciało migdałowate – strukturę odpowiedzialną za wykrywanie zagrożenia, uruchamia oś HPA i zwiększa się poziom kortyzolu oraz adrenaliny (McEwen, 2017).
W tym samym czasie spada aktywność kory przedczołowej – części mózgu odpowiedzialnej za regulację emocji, planowanie, analizę i uczenie się (Arnsten, 2009).
W konsekwencji dochodzi do zjawiska znanego jako „amygdala hijack” – reakcja emocjonalna staje się silniejsza niż racjonalne myślenie. Dlatego gorzej planuje i częściej reaguje impulsywnie – złością, frustracją lub agresją.
Nie dlatego, że nie chce się uczyć czy nie chce ” być grzeczne”, ale dlatego, że jego układ nerwowy nie ma zasobów do innych strategii.
To naturalna reakcja obronna – strach chroni, ale nie uczy.
👉 Z kolei pozytywne emocje 💛 poczucie bezpieczeństwa i ciekawość aktywują szlak grzbietowy (ang. dorsal visual stream) – sieć mózgową odpowiedzialną za orientację przestrzenną, uwagę i działanie.
Badania pokazują, że dobry nastrój poprawia integrację wzrokowo – przestrzenną i koncentrację uwagi, zwiększając efektywność uczenia się (Fredrickson, 2001; Pessoa, 2008).
Dlatego tak ważne jest, aby w pracy z dzieckiem – w domu, w klasie i trakcie terapii – tworzyć atmosferę spokoju, zaufania i bezpieczeństwa.
To one pozwalają mózgowi „otworzyć oczy” naprawdę: widzieć szerzej, reagować spokojniej, uczyć się skuteczniej.
Dziecko nie widzi tego, co mu pokażesz – widzi to, w jakim świecie emocjonalnym pozwolisz mu patrzeć 💛
dr Agnieszka Rosa