Leczenie zeza wymaga precyzyjnej diagnostyki i zaplanowanego, etapowego postępowania. To proces oparty na rozpoznaniu klinicznym, ocenie funkcji widzenia obuocznego oraz wieku dziecka.
Rodzice często spotykają się z rozbieżnymi opiniami. Tymczasem metody leczenia nie konkurują ze sobą a są narzędziami, które dobiera się w zależności od obrazu klinicznego.
🔹️ Są postaci zeza, w których leczenie operacyjne stanowi metodę pierwszego wyboru. Dotyczy to sytuacji, w których odchylenie jest duże, utrwalone, towarzyszy mu zaburzenie rozwoju widzenia obuocznego lub obecne są czynniki ograniczające możliwość skutecznego leczenia zachowawczego.
W takich przypadkach nieuzasadnione odwlekanie zabiegu może zmniejszać szansę na uzyskanie optymalnego efektu funkcjonalnego, zwłaszcza w okresie intensywnej neuroplastyczności.
🔹️ Są jednak również typy zeza, w których możliwe jest postępowanie zachowawcze, a decyzja o operacji może zostać odroczona. Jeżeli dziecko utrzymuje stabilne widzenie obuoczne, kontroluje odchylenie i nie obserwuje się cech pogarszania funkcji, leczenie zachowawcze bywa korzystniejszym wyborem.
W takich sytuacjach stosuje się:
- odpowiednią korekcję okularową
- terapię ortoptyczną
- leczenie niedowidzenia, jeśli współistnieje
🔹️ Decyzje terapeutyczne powinny być podejmowane w oparciu o rozpoznanie kliniczne, ocenę funkcjonalną oraz aktualne wytyczne towarzystw okulistycznych oraz strabologicznych.
🔹️Każda kwalifikacja wymaga indywidualnej analizy z uwzględnieniem typu zeza, dynamiki odchylenia, kontroli, obecności niedowidzenia oraz wieku dziecka.
🔹️Opisano kilkadziesiąt postaci zeza, które mogą współistnieć i tworzyć złożone konfiguracje. To właśnie trafna diagnoza wyznacza kierunek leczenia.
🔹️Zarówno prowadzenie terapii zachowawczej w nieadekwatnie dobranych przypadkach, jak i kwalifikacja do operacji bez pełnej diagnostyki (oceny kąta zeza, widzenia obuocznego, ruchomości gałek ocznych czy wykrycie obecności wszystkich komponentów zeza) wiążą się ze zwiększonym ryzykiem niepowodzenia terapeutycznego. Dlatego etap kwalifikacji ma znaczenie kluczowe.
🔹️Do najczęstszych wskazań klinicznych do leczenia operacyjnego, zależnych od typu zeza i oceny funkcjonalnej, należą m.in.:
- utrwalony zez jawny z istotnym odchyleniem
- nieprawidłowe, kompensacyjne ustawienie głowy
- utrzymujące się dwojenie
- objawy astenopijne
- pogarszająca się kontrola zeza okresowego
- sytuacje, w których nie uzyskano poprawy mimo prawidłowo prowadzonego leczenia zachowawczego
- czynnik społeczny
🔹️Moment podjęcia decyzji ma znaczenie równie duże jak sama kwalifikacja.
Przykładowo, w zezie zbieżnym wczesnodziecięcym nie rekomenduje się nieuzasadnionego odraczania operacji, ponieważ rozwój widzenia obuocznego odbywa się w ograniczonym czasowo oknie neuroplastyczności.
🔹️Natomiast w zezie okresowo rozbieżnym decyzja o zabiegu zależy od stopnia kontroli i stabilności funkcji obuocznych. Jeśli kontrola jest dobra, a widzenie obuoczne stabilne, możliwe jest monitorowanie i leczenie zachowawcze, a sam zabieg operacyjny planowany może być po uzyskaniu dojrzałości kory wzrokowej że względu na lepsze efekty operacyjne. Jeżeli natomiast pojawia się pogorszenie kontroli, nawracające niedowidzenie lub wyraźne ustawienie kompensacyjne głowy (np. w przebiegu porażenia nerwu IV), wskazania do operacji mogą ulec przyspieszeniu.
🔹️Korzyści leczenia obejmują nie tylko aspekt estetyczny. Obejmują również poprawę komfortu widzenia, redukcję dwojenia, optymalizację parametrów obuoczności, prewencję niedowidzenia oraz wymiar psychospołeczny 🤍
🔹️W badaniach obserwowano, że dzieci z widocznym zezem mogą być odmiennie postrzegane przez rówieśników już około 6. roku życia. Ten element, choć nie jest wskazaniem medycznym sam w sobie, bywa istotny w całościowej ocenie sytuacji klinicznej.
Leczenie zeza nie sprowadza się wyłącznie do ustawienia gałek ocznych w osi. To decyzja dotycząca funkcji widzenia, rozwoju obuoczności, komfortu dziecka i momentu, w którym interwencja przyniesie największą korzyść.
Specjalista, rekomendując określoną metodę leczenia, powinien znać możliwości, potencjalne korzyści oraz ograniczenia zarówno postępowania operacyjnego, jak i zachowawczego. Powinien opierać swoje decyzje na aktualnych wytycznych towarzystw naukowych oraz bieżącej wiedzy medycznej.
Najważniejszym punktem odniesienia pozostaje jednak dobro pacjenta.
Wytyczne Polskiego Towarzystwa Okulistycznego: https://pto.com.pl/wytyczne-pto/wytyczne-pto-dotyczace-postepowania-w-przypadku-zeza-u-dzieci/
dr Agnieszka Rosa